ဆုိမာလီယာ (Somalia)

ေနာက္ခံသမိုင္းအက်ဥ္း။ ။

၁၉၆၀ တြင္ ျဗိတိန္ တို ့သည္ ဆိုမာလီ ႏုိင္ငံကို လြတ္လပ္ေရးေပးကာ၄င္းတို ့အပိုင္ ဆိုမာလီ နယ္ေျမကို အီတလီပိုင္ ဆိုမာလီ နယ္ေျမႏွင့္ပူးေပါင္း၍ ႏိုင္ငံသစ္ထူေထာင္ခြင့္ေပးခဲ့ သည္။ ၁၉၆၉ တြင္ မိုဟာမက္ဆီးအက္ဘာရီ (Mohamed Siad Barre) ဦးေဆာင္၍ ႏိုင္ငံေတာ္အာဏာသိမ္းပိုက္ျပီး ဆိုရွယ္လစ္ စံနစ္ျဖင့္ အာဏာရွင္စံနစ္က်င့္သံုးခဲ့ရာ ဆယ္စုႏွစ္ ႏွစ္ခုခန္႔ အတိုင္းအတာတစ္ခုအထိ ႏုိင္ငံတည္ၿငိမ္ခဲ့သည္။ ၁၉၉၁ ခုႏွစ္ အေစာပိုင္းတြင္အစိုးရ ႃပိဳကြဲၿပီးေနာက္အဓိကရုဏ္းမ်ား၊ သေဘာထားမတုိက္ဆိုင္ေသာ အဖဲြ႕အစည္းမ်ား အခ်င္းခ်င္း တုိက္ခုိက္မႈမ်ား ျဖင့္ မင္းမဲ့စရုိက္ႀကီးစိုးခဲ့သည္။ ၁၉၉၁ တြင္ေတာင္ဘက္တိုင္းရင္းသားမ်ားက ဆိုမာလီ သမၼတႏုိင္ငံအျဖစ္ လြတ္လပ္ေရးေၾကျငာခဲ့ၿပီး ယခု ေအာ္ဒဲ၊ ဝူခိုရီ ေဂါဘိ၊ ေတာ့ဟီးယား၊ ဆာနား ႏွင့္ ဆူး ေဒသတုိ႔ပါဝင္သည္။ မည္သည့္အစိုးရကမွ် အသိအမွတ္ႁပဳ ျခင္းမရွိေသာ္လည္း ျမဴနီစီပယ္၊ ပါလီမန္ ၊ သမၼတေရြးေကာက္ပဲြမ်ား က်င္းပႏုိင္သည့္ ဖဲြ႕စည္းပံု အေျခခံဥပေဒျဖင့္ ဒီမိုကေရစီစံနစ္က်င့္သံုးႏုိင္ရန္ ႀကိဳးပမ္းလွ်က္ရွိသည္။ ဘာရီ၊ ႏဴဂါးရယ္၊ ေတာင္ဘက္ မူဒတ္ ေဒသမ်ားသည္ ၁၉၉၈ ခုႏွစ္မွစ၍ ကိုယ္ပိုင္အုပ္ခ်ဳပ္ေရးရ ပန္႔လန္း ျပည္နယ္ႏွင့္ ေပါင္းစည္းကာ တရားဝင္ ေရြးေကာက္ခံ အစိုးရတစ္ရပ္ေပၚေပါက္လာေရး ႀကိဳးပမ္းလွ်က္ရွိသည္။ ပန္႔လန္းက ေရွ႕ဘက္ဆူးေဒသႏွင့္ ဆာနားေဒသတို႔ကို ပိုင္ဆိုင္ ေၾကာင္း ဆိုမာလီႏွင့္အျငင္းပြားလွ်က္ရွိသည္။ ၁၉၉၃ မွစ၍ ကုလသမဂၢ လူသားခ်င္းစာနာ ေထာက္ထားေရး အစီအစဥ္ျဖင့္ ႏွစ္ႏွစ္ ေထာက္ပံ့ေပးခဲ့သျဖင့္ငတ္မြတ္မႈျပႆနာ အေတာ္ အသင့္ေျပလည္ခဲ့သည္။ ၁၉၉၅ တြင္ ကုလသမဂၢအေထာက္အပံ့ မ်ားရပ္ဆိုင္းသြားေသာအခါ ေသေပ်ာက္မႈမ်ားျပန္လည္ ျျဖစ္ပြားခဲ့ျပီးထိန္းခ်ဳပ္မရခဲ့ေပ။ ဖြံ႕ျဖိဳးမႈအတြက္အျပည္ျပည္အစိုးရ မ်ားဆိုင္ရာ လုပ္ပိုင္ခြင့္အဖြဲ႕ (Intergovernmental Authority on development) ၏ႀကီးၾကပ္မႈျဖင့္ ကင္ညာႏုိင္ငံမွဦးေဆာင္၍ (၂) ႏွစ္ၾကာၿငိမ္းခ်မ္း ေရး အစီအစဥ္္တစ္ရပ္ ေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ ဆိုမာလီယာ ျပည္ေထာင္စုၾကားျဖတ္ အစိုးရအဖြဲ႕ (Somalia Transitional Federal Institutions) ဟူေသာအမည္ျဖင့္ ၾကားျဖတ္အစုိးရဖြဲ႕စည္းကာ ၂၀၀၄ ေအာက္တုိဘာတြင္ အဗၺဒူလာဟီယူဆြတ္အာမက္ (Abdullahi Yusuf Ahmed) ကို သမၼတ အျဖစ္ေရြးေကာက္တင္ေျမွာက္ခဲ့သည္။ အဆိုပါၾကားျဖတ္အစိုးရတြင္ အဖြဲ႕ဝင္ ၂၇၅ ေယာက္ ပါဝင္ေသာ လႊတ္ေတာ္တစ္ရပ္ပါဝင္ၿပီး ၾကားျဖတ္ျပည္ေထာင္စုလႊတ္ေတာ္ (Transitional Federal Assembly) ဟုေခၚတြင္သည္။ ၂၀၀၈ ခုႏွစ္တြင္ ကုလသမဂၢ အစီအစဥ္ျဖင့္ သမၼတ ယူဆြတ္ အစိုးရႏွင့္ အတိုက္အခံဆိုမာလီျပန္လည္ လြတ္ေျမာက္ေရးမဟာမိတ္အဖြဲ႕ (Alliance for the Re-Liberation of Somalia) တို႕ ဂ်ီေဘာက္တီတြင္ ေတြ႕ဆံုၾကေသာအခါ သမၼတ ယူဆြတ္ ႏုတ္ထြက္ သြားခဲ့သည္။ ၂၀၀၉ ဇန္နဝါရီတြင္ TFG ႏွင့္ ARS တို႕ပူးေပါင္း၍ ၫြန္႕ေပါင္းအစိုးရဖြဲ႕ေသာအခါ TFG ကိုအေထာက္အပံ့ေပး၍အတိုက္အခံ အစၥလမၼစ္ ရုံးေတာ္သမဂၢ (Islamic Courts Union) ကို ရင္ဆိုင္ရန္ ၂၀၀၆ ဒီဇင္ဘာလအတြင္းက ႏုိင္ငံအတြင္း္ဝင္ေရာက္လာခဲ့ ေသာ အီသီယိုုးပီးယား စစ္တပ္မ်ားျပန္လည္ဆုတ္ခြါသြားခဲ့သည္။ ARS အဖြဲ႕ဝင္ ၂၀၀ ႏွင့္ အရပ္သားပါလီမန္အဖြဲ႕ဝင္ ၂၇ ဦး ပါဝင္၍ TFA ပါလီမန္ ကုိ ေနရာ ၅၅၀ အထိတိုးခ်ဲ႕ ခဲ့သည္။ ၂၀၀၉ ၊ ဇန္နဝါရီ ၃၁ ရက္ေန႕ ဂ်ီေဘာက္တီတြင္ ယခင္ CIC ႏွင့္ ARS ဥကၠ႒ေဟာင္း ရွီးအိ ရွရစ္ ရွီးအိ အာမက္ (Sheikh Sharif Sheik Ahmed) ကို သမၼတအျဖစ္ေရြးေကာက္တင္ေျမွာက္ခဲ့သည္။ ထို႕ေနာက္ ယခင္ ဆိုမာလီယာ သမၼတ ေဟာင္း၏သားျဖစ္သူ အိုမာအဘဒီရာရွစ္ အလီ ရွာမာကီ (Omar Abdirashid ali Sharmarke) ကုိ ၂၀၀၉ ၊ ေဖေဖၚဝါရီ ၁၃ တြင္ ဝန္ႀကီးခ်ဳပ္အျဖစ္ခန္႕အပ္ခဲ့သည္။ TFI သည္ လူထုေရြးခ်ယ္တင္ေျမွက္ေသာအစိုးရႏွင့္ ဖြဲ႕စည္းပံုအေျခခံဥပေဒသစ္မေရးဆြဲ ေေသးမီ ငါးႏွစ္ၾကာတာဝန္ယူရန္ဖြဲ႕စည္းခဲ့ေသာ TFC ကို အေျခခံျပီးဖြဲ႕စည္းခဲ့ျခင္းျဖစ္ ၏။ သို႕ေသာ္ ၂၀၀၉ ဇန္နဝါရီလတြင္ TFG ၏ကာလကို ၂၀၁၁ အထိဆြဲဆန္႕၍ TFC ကုိ TFA ကျပင္ဆင္ခဲ့သည္။TFG သည္ အင္အားမရွိေသးေသာ္လည္း ျပညတြင္းမွ အစု ရွယ္ယာဝင္မ်ား၊ ျပည္ပမွ အလွဴရွင္မ်ား၏အင္အားျဖင့္ TFI ကုိတည္ေဆာက္၍ ၂၀၁၁ ေရြးေကာက္ပြဲ ကိုက်င္းပမည္ျဖစ္သည္။

ပထဝီအေနအထား ။ ။
တည္ေနရာ။ အေရွ႕အာဖရိက၊ အိႏၵိယသမုဒၵရာ၊ ေအဒင္ပင္္လယ္ေကြ႕တုိ႕ႏွင့္ထိစပ္။ အီသီယိုးပီးယားအေရွ႕ဘက္။
ေျမပံုအၫႊန္း။ အာဖရိက
ဧရိယာ။ ကုန္းေျမ = ၆၂၇ ၃၃၇ sq km
ေရ = ၁၀ ၃၂၀ sq km
စုစုေပါင္း = ၆၃၇ ၆၅၇ sq km
ႏုိင္ငံက်ယ္ဝန္းမႈ ကမာၻ႕အဆင့္ = ၄၃
ထိစပ္နယ္ေျမ။ ဂ်ီေဘာက္တီ ၅၈ km၊ အီသီယိုးပီးယား ၁၆၀၀ km၊ ကင္ညာ ၆၈၂ km
ကမ္းရုိးတန္း။ ၃၀၂၅ km
ရာသီဥတု။ ကႏာၱရ ရာသီဥတု၊ ဒီဇင္ဘာလမွ ေဖေဖၚဝါရီလအထိ အေရွ႕ေျမာက္မုတ္သံု၊ ေျမာက္ဘက္အပူခ်ိန္မွ်တ၍ ေတာင္ဘက္တြင္ပူျပင္း၊ ေမလမွ ေအာက္တိုဘာလအထိ အေနာက္ေတာင္မုတ္သံု၊ ေျမာက္ဘက္တြင္ အလြန္ပူျပင္းေျခာက္ေသြ႕ၿပီးလွ်င္ ေတာင္ဘက္တြင္ ပူ၊ မုိးရြာသြန္းမႈ ပုံမွန္မရွိ။ မုတ္သံုရာသီ တစ္ခုႏွင့္ တစ္ခုၾကား ပူျပင္း စိုထိုင္းေသာ ရာသီဥတုရွိ။
ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္။ အမ်ားအားျဖင့္ ပ်ံ႕ပ်ဴးၿပီး မညီညာေသာ ကုန္းျမင့္လြင္ျပင္သည္ ေျမာက္ဘက္ေတာင္ကုန္းမ်ားသို႕ျမင့္တက္သြား။
မ်က္ႏွာျပင္အျမင့္ျခားနားခ်က္။ အနိမ့္ဆံုးအပိုင္း = အိႏိၵယသမုဒၵရာ ၀ m
အျမင့္ဆံုးအပိုင္း = ရွင္ဘီရစ္ ၂၆၁၄ m
သဘာဝအရင္းအျမစ္။ ယူေရနီယံ ႏွင့္ တူးေဖၚသံုးစြဲျခင္းမရွိေသးေသာ သံရုိင္း၊ သံျဖဴ ၊ ဂ်စ္ပဆမ္ေက်က္၊ ေဘာက္ဇိုုက္သတၱဳ၊ ေၾကးနီ၊ ဆား၊ သဘာဝဓါတ္ေငြ႕၊ ေရနံသိုက္။
လူ႕အရင္းအျမစ္။ ။
လူဦးေရ။ ၉ ၈၃၂ ၀၁၇ ဦးေရ
ကမၻာ့အဆင့္။ ၈၃
လူဦးေရတုိးႏႈန္း။ ၂.၈၁၅% (၂၀၀၉)
ေမြးဖြားႏႈန္း။ ၄၃.၇ / ၁၀၀၀ ဦးေရ (၂၀၀၉)
ေသဆံုးႏႈန္း။ ၁၅.၅၅ / ၁၀၀၀ ဦးေရ (၂၀၀၉)
ပ်မ္းမွ်အသက္။ က်ား = ၄၇.၇၈ ႏွစ္
မ = ၅၁.၅၃ ႏွစ္
စုစုေပါင္း = ၄၉.၆၃ ႏွစ္ (၂၀၀၉)
လူမ်ဳိး။ ဆိုမာလီ
တုိင္းရင္သားလူမ်ဳိး။ ဆိုမာလီ ၈၅%၊ ဘန္တူ ႏွင့္ အျခား ၁၅%
ကိုကြယ္မႈ။ ဆြန္နီမြတ္ဆလင္
ဘာသာစကား။ ဆိုမာလီ (ရုံးသံုး)၊ အာရပ္၊ အီတလီ၊ အဂၤလိပ္
ၿမိဳ႕ေတာ္။ မိုဂါဒစ္ရွဴး

Posted in: ကမာၻ႔ႏိုင္ငံမ်ား