ေနာက္ခံသမိုင္းအက်ဥ္း။ ။
၁၆ ရာစုအေစာပိုင္းတြင္ ေပၚတူဂီတို႕တီေမာကြ်န္းတြင္ ကုန္သြယ္ခဲ့ၾကျပီး ၎ရာစု အလယ္ပုိင္းေလာက္တြင္ ကိုလုိနီျပဳခဲ့သည္။ ဒတ္ခ်္ တို႕ႏွင့္မၾကာခဏတိုက္ပဲြမ်ားျဖစ္ပြားလွ်က္ ရွိခဲ့ၿပီး ၁၈၅၉ တြင္စာခ်ဳပ္တစ္ခုခ်ဳပ္ဆို၍ ကြ်န္း၏အေနာက္ဘက္ျခမ္းကို လက္လႊတ္ခဲ့ရသည္။
၁၉၄၂ မွ ၁၉၄၅ အထိေပၚတူဂီပိုင္တီေမာကိုဂ်ပန္တို႕သိမ္းပိုက္ထားခဲ့သည္။ ထို႕ေနာက္ဂ်ပန္ တို႕ ဒုတိယကမာၻစစ္ရံႈးနိမ့္သြားေသာအခါေပၚတူဂီတို႕ျပန္လည္၍ ၾသဇာအာဏာတည္ေထာင္ခဲ့ သည္။ ၁၉၇၅ ႏုိဝင္ဘာ ၂၈ ရက္ေန႕တြင္ ေပၚတူဂီတုိ႕ ထံမွလြတ္လပ္ေရးေၾကျငာၿပီး ၉ ရက္အ ၾကာတြင္အင္ဒိုနီးရွားတို႕က်ဴးေက်ာ္သိမ္းပိုက္ခဲ့သည္။
၁၉၇၆ ဇူလိုင္လတြင္ တီေမာတီမာ(Timor Timur – East Timor) ျပည္နယ္တစ္ခုအျဖစ္ အင္ ဒိုနီးရွားႏွင့္ တရားဝင္ေပါင္းစည္းခဲ့သည္။ ထုိ႕ေနာက္ ၿငိမ္းခ်မ္းေရး စာခ်ဳပ္တစ္ခုျဖစ္ေျမာက္ေရး အတြက္္ဆယ္စုႏွစ္ႏွစ္ခုမွ်ၾကာေအာင္ႀကိဳးပမ္းမႈ မွာမေအာင္ျမင္ခဲ့ေပ။ ထု္ိအေတာအတြင္း လူ ေပါင္း ၁၀၀ ၀၀၀ မွ ၂၅၀ ၀၀၀ ၾကားေသဆံုးခဲ့ရသည္။ ၁၉၉၉ ၾသဂုတ္လ ၃၀ တြင္ကုလသမဂၢ မွႀကီးၾကပ္၍ လူထုဆႏၵခံယူပဲြတစ္ရပ္က်င္းပေပးခဲ့သည္။ ဤတြင္ တီေမာလူမ်ဳိးမ်ားကအင္ဒိုနီး ရွားမွခဲြထြက္ၿပီး လြတ္လပ္ေရးရယူရန္ တစ္ခဲနက္မဲေပးေထာက္ခံခဲ့ၾကသည္။ လူထုဆႏၵခံယူပဲြ ၿပီးေနာက္ အျပည္ျပည္ဆိုင္ရာၿငိမ္းခ်မ္းေရးတပ္မ်ားေရာက္မလာမီၾကားကာလတြင္လြတ္လပ္ ေရးကိုမလုိလားေသာလက္နက္ကိုင္မ်ားက အင္ဒိုနီးရွားစစ္တပ္၏ေထာက္ပံ့မႈျဖင့္ႏုိင္ငံအဝွမ္း ေျမလွန္ေရးဗ်ဴဟာကိုလုပ္ေဆာင္ခဲ့သည္။ လူေပါင္း ၁၄၀၀ ခန္႕သုတ္သင္ခံခဲ့ရၿပီး ၃၀၀ ၀၀၀ ခန္႕တီေမာအေနာက္ဘက္သို႔ ဒုကၡသည္မ်ားအျဖစ္ထြက္ေျပးခုိလႈံခဲ့ရသည္။ အိမ္ယာမ်ား၊ လယ္ေရသြင္းစံနစ္မ်ား၊ လွ်ပ္စစ္ဓါတ္္အားေပးတိုင္မ်ား အားလံုးနီးပါး စသည့္တိုင္းျပည္၏ အေျခခံ အေဆာက္အဦမ်ားအားလံုးနီးပါးဖ်က္ဆီးခံခဲ့ရသည္။ ၁၉၉၉ စက္တင္ဘာ ၂၀ ရက္ ေန႕တြင္ ၾသစေၾတးလ်တပ္မ်ားဦးေဆာင္ ႏုိင္ငံတကာၿငိမ္းခ်မ္းေရးတပ္မ်ား (International Force for East Timor) အေရွ႕တီေမာသို႕ ေရာက္ရွိလာၿပီး အၾကမ္း ဖက္မႈမ်ားအဆံုးသတ္ ခဲ့သည္။၂၀၀၂ ေမတြင္ တီေမာ-လက္စ္တဲ ကို လြတ္လပ္ေသာ အခ်ဳပ္အျခာအာဏာ ပိုင္ႏုိင္ငံအျဖစ္ ႏုိင္ငံတကာက အသိအမွတ္ျပဳခဲ့သည္။
၂၀၀၆ ဧၿပီလေႏွာင္းပိုင္းတြင္ စစ္တပ္သပိတ္ေပၚေပါက္လာခဲ့ၿပီး ႏုိင္ငံလံုၿခံဳေရးကို ၿခိမ္းေျခာက္ ခဲ့ၿပီး ေအးခ်မ္းသာယာေရးကို ထိခိုက္ခဲ့သည္။ ဒီလီ (Dili) ၏ေတာင္းဆိုမႈျဖင့္ ၾသစေၾတးလ် ဦး ေဆာင္ ႏုိင္ငံတကာၿငိမ္းခ်မ္းေရးထိမ္းသိန္းေရးတပ္ဖဲြ႕ (International Stabilization Force) မ်ား ေမလေႏွာင္းပိုင္းတြင္ေရာက္ရွိလာခဲ့သည္။ ၾသဂုတ္လတြင္ ကုလသမဂၢလံုၿခဳံေရးေကာင္စီ မွ ကုလသမဂၢလူမ်ဳိးေပါင္းစံုပါဝင္ေသာ ၿငိမ္းခ်မ္းေရးတပ္ဖဲြ႕ (United Nation Integrated Mission in East Timor) ကို ဖဲြ႕စည္းခဲ့သည္။ ၎တြင္ ရဲတပ္ ဖြဲ႕ဝင္ဦးေရ ၁၆၀၀ ေက်ာ္ပါဝင္ သည္။ ISF ႏွင့္ UNMIT တုိ႕ပူးေပါင္း၍ တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းေရးကို ေဆာင္ရြက္ခဲ့ၿပီး ၂၀၀၇ ဧၿပီ လႏွင့္ ဇြန္လတြင္ သမၼတႏွင္ ့ပါလီမန္ေရြးေကာက္ပြဲမ်ားကုိ ၿငိမ္းခ်မ္းစြာက်င္းပႏုင္ခဲ့သည္။
၂၀၀၈ ခုႏွစ္ ေဖေဖၚဝါရီလတြင္ သူပုန္အုပ္စုတစ္စုက သမၼတႏွင္႕ ဝန္ႀကီးခ်ဳပ္ကိုတိုက္ခိုက္ရန္ ႀကိဳးပမ္းမႈမေအာင္ျမင္ခဲ့ေပ။ ၂၀၀၈ ခုႏွစ္ တြင္ သူပုန္ေခါင္းေဆာင္ကို သုတ္သင္ႏုိ္င္ခဲ့ၿပီး သူပုန္ အမ်ားအျပားလက္နက္ခ်ခဲ့သည္။ အဆိုပါတိုက္ခိုက္မႈမ်ားၿပီးဆံုးသြားခ်ိန္မွစ၍ လြတ္လပ္ေရး ေႏွာင္းပိုင္း အရွည္လ်ားဆံုးေသာ ႏုိင္ငံေတာ္တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းသည့္ကာလျဖစ္သည္။
ပထဝီအေနအထား။ ။
တည္ေနရာ။ အေရွ႕ေတာင္အာရွ။ ၾသစေၾတးလ် အေနာက္ေျမာက္ပိုင္း အင္ဒိုနီးရွားကြ်န္းစု၏
လက္ဆာဆန္းဒန္း ကြ်န္းမ်ားအေရွ႕ဘက္စြန္း။
ေျမပံုအၫႊန္း။ အေရွ႕ေတာင္အာရွ
ဧရိယာ။ ကုန္းေျမ = ၁၄ ၈၇၄ sq km
ေရ = ဝ sq km
စုစုေပါင္း = ၁၄ ၈၇၄ sq km
ထိစပ္နယ္ေျမ။ အင္ဒိုနီးရွား ၂၂၈ km
ကမ္းရုိးတန္း။ ၇၀၆ km
ရာသီဥတု။ အပူပိုင္းေဒသရာသီဥတု။ ပူျပင္း စုိစြတ္။ မိုးရာသီႏွင့္ ေႏြရာသီ။
ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္။ ေတာင္ထူထပ္။
မ်က္ႏွာျပင္အျမင့္ျခားနားခ်က္။
အနိမ့္ဆံုးအပိုင္း။ တီေမာပင္လယ္၊ ဆာဗူး ပင္လယ္၊ ဘန္ဒါ ပင္လယ္ ၀ m
အျမင့္ဆံုးအပိုင္း။ ဖုိဟိုတာတာမိုင္လူး ၂၉၆၃ m
သဘာဝအရင္းအျမစ္။ ေရႊ။ ေရနံ။ သဘာဝဓါတ္ေငြ႕။ မန္ဂနိ။ စက်င္ေက်ာက္။
လူ႕အရင္းအျမစ္။ ။
လူဦးေရ။ ၁ ၁၃၁ ၆၁၂
လူဦးေရမ်ားျပားမႈကမာၻ႕အဆင့္ = ၁၅၆
လူဦးေရတိုးႏႈန္း။ ၂.၀၂၇ % (၂၀၀၉)
ေမြးဖြားႏႈန္း။ ၂၆.၂၅/၁၀၀၀ (၂၀၀၉)
ေသဆံုးႏႈန္း။ ၅.၉၈/၁၀၀၀ (၂၀၀၉)
ပ်မ္းမွ်အသက္။ က်ား = ၆၄.၉၂ ႏွစ္
မ = ၆၉.၇၅ ႏွစ္
စုစုေပါင္း = ၆၇.၂၇ ႏွစ္
လူမ်ဳိး။ တီေမာ
တိုင္းရင္းသားလူမ်ဳိး။ ၾသစႀတိဳေနရွင္း (မာလာယို-ပိုိလီေနရွင္း)။ ပါပူအန္း။ တရုတ္အနည္းငယ္
ကိုးကြယ္မႈ။ ရုိမန္ကက္သိုလစ္ ၉၈ %။ မြတ္စလင္ ၁ %။ ပရိုတက္စတင့္ ၁ %
ဘာသာစကား။ တက္တမ္ (ရုံးသံုး)။ ေပၚတူဂီ (ရုံးသံုး)။ အင္ဒိုနီးရွား။ အဂၤလိပ္
ၿမိဳ႕ေတာ္။ ဒီလီ (Dili)
၁၆ ရာစုအေစာပိုင္းတြင္ ေပၚတူဂီတို႕တီေမာကြ်န္းတြင္ ကုန္သြယ္ခဲ့ၾကျပီး ၎ရာစု အလယ္ပုိင္းေလာက္တြင္ ကိုလုိနီျပဳခဲ့သည္။ ဒတ္ခ်္ တို႕ႏွင့္မၾကာခဏတိုက္ပဲြမ်ားျဖစ္ပြားလွ်က္ ရွိခဲ့ၿပီး ၁၈၅၉ တြင္စာခ်ဳပ္တစ္ခုခ်ဳပ္ဆို၍ ကြ်န္း၏အေနာက္ဘက္ျခမ္းကို လက္လႊတ္ခဲ့ရသည္။
၁၉၄၂ မွ ၁၉၄၅ အထိေပၚတူဂီပိုင္တီေမာကိုဂ်ပန္တို႕သိမ္းပိုက္ထားခဲ့သည္။ ထို႕ေနာက္ဂ်ပန္ တို႕ ဒုတိယကမာၻစစ္ရံႈးနိမ့္သြားေသာအခါေပၚတူဂီတို႕ျပန္လည္၍ ၾသဇာအာဏာတည္ေထာင္ခဲ့ သည္။ ၁၉၇၅ ႏုိဝင္ဘာ ၂၈ ရက္ေန႕တြင္ ေပၚတူဂီတုိ႕ ထံမွလြတ္လပ္ေရးေၾကျငာၿပီး ၉ ရက္အ ၾကာတြင္အင္ဒိုနီးရွားတို႕က်ဴးေက်ာ္သိမ္းပိုက္ခဲ့သည္။
၁၉၇၆ ဇူလိုင္လတြင္ တီေမာတီမာ(Timor Timur – East Timor) ျပည္နယ္တစ္ခုအျဖစ္ အင္ ဒိုနီးရွားႏွင့္ တရားဝင္ေပါင္းစည္းခဲ့သည္။ ထုိ႕ေနာက္ ၿငိမ္းခ်မ္းေရး စာခ်ဳပ္တစ္ခုျဖစ္ေျမာက္ေရး အတြက္္ဆယ္စုႏွစ္ႏွစ္ခုမွ်ၾကာေအာင္ႀကိဳးပမ္းမႈ မွာမေအာင္ျမင္ခဲ့ေပ။ ထု္ိအေတာအတြင္း လူ ေပါင္း ၁၀၀ ၀၀၀ မွ ၂၅၀ ၀၀၀ ၾကားေသဆံုးခဲ့ရသည္။ ၁၉၉၉ ၾသဂုတ္လ ၃၀ တြင္ကုလသမဂၢ မွႀကီးၾကပ္၍ လူထုဆႏၵခံယူပဲြတစ္ရပ္က်င္းပေပးခဲ့သည္။ ဤတြင္ တီေမာလူမ်ဳိးမ်ားကအင္ဒိုနီး ရွားမွခဲြထြက္ၿပီး လြတ္လပ္ေရးရယူရန္ တစ္ခဲနက္မဲေပးေထာက္ခံခဲ့ၾကသည္။ လူထုဆႏၵခံယူပဲြ ၿပီးေနာက္ အျပည္ျပည္ဆိုင္ရာၿငိမ္းခ်မ္းေရးတပ္မ်ားေရာက္မလာမီၾကားကာလတြင္လြတ္လပ္ ေရးကိုမလုိလားေသာလက္နက္ကိုင္မ်ားက အင္ဒိုနီးရွားစစ္တပ္၏ေထာက္ပံ့မႈျဖင့္ႏုိင္ငံအဝွမ္း ေျမလွန္ေရးဗ်ဴဟာကိုလုပ္ေဆာင္ခဲ့သည္။ လူေပါင္း ၁၄၀၀ ခန္႕သုတ္သင္ခံခဲ့ရၿပီး ၃၀၀ ၀၀၀ ခန္႕တီေမာအေနာက္ဘက္သို႔ ဒုကၡသည္မ်ားအျဖစ္ထြက္ေျပးခုိလႈံခဲ့ရသည္။ အိမ္ယာမ်ား၊ လယ္ေရသြင္းစံနစ္မ်ား၊ လွ်ပ္စစ္ဓါတ္္အားေပးတိုင္မ်ား အားလံုးနီးပါး စသည့္တိုင္းျပည္၏ အေျခခံ အေဆာက္အဦမ်ားအားလံုးနီးပါးဖ်က္ဆီးခံခဲ့ရသည္။ ၁၉၉၉ စက္တင္ဘာ ၂၀ ရက္ ေန႕တြင္ ၾသစေၾတးလ်တပ္မ်ားဦးေဆာင္ ႏုိင္ငံတကာၿငိမ္းခ်မ္းေရးတပ္မ်ား (International Force for East Timor) အေရွ႕တီေမာသို႕ ေရာက္ရွိလာၿပီး အၾကမ္း ဖက္မႈမ်ားအဆံုးသတ္ ခဲ့သည္။၂၀၀၂ ေမတြင္ တီေမာ-လက္စ္တဲ ကို လြတ္လပ္ေသာ အခ်ဳပ္အျခာအာဏာ ပိုင္ႏုိင္ငံအျဖစ္ ႏုိင္ငံတကာက အသိအမွတ္ျပဳခဲ့သည္။
၂၀၀၆ ဧၿပီလေႏွာင္းပိုင္းတြင္ စစ္တပ္သပိတ္ေပၚေပါက္လာခဲ့ၿပီး ႏုိင္ငံလံုၿခံဳေရးကို ၿခိမ္းေျခာက္ ခဲ့ၿပီး ေအးခ်မ္းသာယာေရးကို ထိခိုက္ခဲ့သည္။ ဒီလီ (Dili) ၏ေတာင္းဆိုမႈျဖင့္ ၾသစေၾတးလ် ဦး ေဆာင္ ႏုိင္ငံတကာၿငိမ္းခ်မ္းေရးထိမ္းသိန္းေရးတပ္ဖဲြ႕ (International Stabilization Force) မ်ား ေမလေႏွာင္းပိုင္းတြင္ေရာက္ရွိလာခဲ့သည္။ ၾသဂုတ္လတြင္ ကုလသမဂၢလံုၿခဳံေရးေကာင္စီ မွ ကုလသမဂၢလူမ်ဳိးေပါင္းစံုပါဝင္ေသာ ၿငိမ္းခ်မ္းေရးတပ္ဖဲြ႕ (United Nation Integrated Mission in East Timor) ကို ဖဲြ႕စည္းခဲ့သည္။ ၎တြင္ ရဲတပ္ ဖြဲ႕ဝင္ဦးေရ ၁၆၀၀ ေက်ာ္ပါဝင္ သည္။ ISF ႏွင့္ UNMIT တုိ႕ပူးေပါင္း၍ တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းေရးကို ေဆာင္ရြက္ခဲ့ၿပီး ၂၀၀၇ ဧၿပီ လႏွင့္ ဇြန္လတြင္ သမၼတႏွင္ ့ပါလီမန္ေရြးေကာက္ပြဲမ်ားကုိ ၿငိမ္းခ်မ္းစြာက်င္းပႏုင္ခဲ့သည္။
၂၀၀၈ ခုႏွစ္ ေဖေဖၚဝါရီလတြင္ သူပုန္အုပ္စုတစ္စုက သမၼတႏွင္႕ ဝန္ႀကီးခ်ဳပ္ကိုတိုက္ခိုက္ရန္ ႀကိဳးပမ္းမႈမေအာင္ျမင္ခဲ့ေပ။ ၂၀၀၈ ခုႏွစ္ တြင္ သူပုန္ေခါင္းေဆာင္ကို သုတ္သင္ႏုိ္င္ခဲ့ၿပီး သူပုန္ အမ်ားအျပားလက္နက္ခ်ခဲ့သည္။ အဆိုပါတိုက္ခိုက္မႈမ်ားၿပီးဆံုးသြားခ်ိန္မွစ၍ လြတ္လပ္ေရး ေႏွာင္းပိုင္း အရွည္လ်ားဆံုးေသာ ႏုိင္ငံေတာ္တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းသည့္ကာလျဖစ္သည္။
ပထဝီအေနအထား။ ။
တည္ေနရာ။ အေရွ႕ေတာင္အာရွ။ ၾသစေၾတးလ် အေနာက္ေျမာက္ပိုင္း အင္ဒိုနီးရွားကြ်န္းစု၏
လက္ဆာဆန္းဒန္း ကြ်န္းမ်ားအေရွ႕ဘက္စြန္း။
ေျမပံုအၫႊန္း။ အေရွ႕ေတာင္အာရွ
ဧရိယာ။ ကုန္းေျမ = ၁၄ ၈၇၄ sq km
ေရ = ဝ sq km
စုစုေပါင္း = ၁၄ ၈၇၄ sq km
ထိစပ္နယ္ေျမ။ အင္ဒိုနီးရွား ၂၂၈ km
ကမ္းရုိးတန္း။ ၇၀၆ km
ရာသီဥတု။ အပူပိုင္းေဒသရာသီဥတု။ ပူျပင္း စုိစြတ္။ မိုးရာသီႏွင့္ ေႏြရာသီ။
ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္။ ေတာင္ထူထပ္။
မ်က္ႏွာျပင္အျမင့္ျခားနားခ်က္။
အနိမ့္ဆံုးအပိုင္း။ တီေမာပင္လယ္၊ ဆာဗူး ပင္လယ္၊ ဘန္ဒါ ပင္လယ္ ၀ m
အျမင့္ဆံုးအပိုင္း။ ဖုိဟိုတာတာမိုင္လူး ၂၉၆၃ m
သဘာဝအရင္းအျမစ္။ ေရႊ။ ေရနံ။ သဘာဝဓါတ္ေငြ႕။ မန္ဂနိ။ စက်င္ေက်ာက္။
လူ႕အရင္းအျမစ္။ ။
လူဦးေရ။ ၁ ၁၃၁ ၆၁၂
လူဦးေရမ်ားျပားမႈကမာၻ႕အဆင့္ = ၁၅၆
လူဦးေရတိုးႏႈန္း။ ၂.၀၂၇ % (၂၀၀၉)
ေမြးဖြားႏႈန္း။ ၂၆.၂၅/၁၀၀၀ (၂၀၀၉)
ေသဆံုးႏႈန္း။ ၅.၉၈/၁၀၀၀ (၂၀၀၉)
ပ်မ္းမွ်အသက္။ က်ား = ၆၄.၉၂ ႏွစ္
မ = ၆၉.၇၅ ႏွစ္
စုစုေပါင္း = ၆၇.၂၇ ႏွစ္
လူမ်ဳိး။ တီေမာ
တိုင္းရင္းသားလူမ်ဳိး။ ၾသစႀတိဳေနရွင္း (မာလာယို-ပိုိလီေနရွင္း)။ ပါပူအန္း။ တရုတ္အနည္းငယ္
ကိုးကြယ္မႈ။ ရုိမန္ကက္သိုလစ္ ၉၈ %။ မြတ္စလင္ ၁ %။ ပရိုတက္စတင့္ ၁ %
ဘာသာစကား။ တက္တမ္ (ရုံးသံုး)။ ေပၚတူဂီ (ရုံးသံုး)။ အင္ဒိုနီးရွား။ အဂၤလိပ္
ၿမိဳ႕ေတာ္။ ဒီလီ (Dili)
0 comments:
Post a Comment