ေနာက္ခံသမိုင္းအက်ဥ္း။ ။
ယေန႕တူရကီႏိုင္ငံေတာ္ကို ေအာ္တိုမန္အင္ပါယာၿပိဳကြဲၿပီးေနာက္ အင္နာတိုလီယန္လူမ်ဳိးအႂကြင္းအက်န္ တို႕၏အမ်ဳိးသားေခါင္းေဆာင္ မူစတာဖါ ကီမယ္ (Mustafa Kemal) ကတည္ေထာင္ခဲ့သည္။ ေနာက္ပုိင္းတြင္ သူ႕ကို “တာ့ခ္ တို႕၏ဖခင္”ဟုအဓိပၸါယ္ရ ေသာ အတာတာ့ခ္(Ataturk) ဟူေသာဘဲြ႕ျဖင့္ဂုဏ္ျပဳခဲ့သည။ ၎၏ အာဏာရွင္စံနစ္ျဖင့္ အုပ္ခ်ဳပ္မႈေအာက္တြင္ လူမႈေရး၊ တရားေရး၊ ႏိုင္ငံေရးျပဳျပင္ေျပာင္းလဲမႈမ်ားက်ယ္က်ယ္ျပန္႕ ျပန္႕ေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ တစ္ပါတီ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးၿပီးေနာက္ ၁၉၅၀ တြင္ ပါတီစံုအေထြေထြေရြးေကာက္ပြဲက်င္းပခဲ့ သည္။ အတုိက္အခံ ဒီမိုကရက္တစ္ပါတီကအနိုင္ရရွိခဲ့ၿပီး ၿငိမ္းခ်မ္းစြာအာဏာလႊဲေျပာင္းေပးခဲ့သည္။ ထိုအခ်ိန္မွစ၍ နိုင္ငံေရး ပါတီမ်ားအမ်ားအျပားေပၚေပါက္လာခဲ့သည္။ သို႕ေသာ္ ၁၉၆၀၊ ၁၉၇၁၊ ၁၉၈၀ ခုႏွစ္ မ်ားတြင္ စစ္တပ္မွ ၾကားျဖတ္အာဏာသိမ္းယူမႈမ်ားေပၚေပါက္ခဲ့သည္။ အာဏာသိမ္းယူသည့္အႀကိမ္တိုင္း ေနာက္ဆံုးတြင္ အရပ္သား အစုိးရထံအာဏာျပန္လည္အပ္ႏွင္းခဲ့သည္သာျဖစ္၏။ ၁၉၉၇ တြင္ အစၥလာမၼစ္ဝါဒီအစိုးရကို ျဖဳတ္ခ်ရန္စစ္တပ္က ကူညီခဲ့ရသည္။ ယင္းအာဏာသိမ္းမႈကို ေခတ္သစ္လြန္အာဏာသိမ္းမႈ ဟူ၍အမည္ေပးခဲ့သည္။ ၁၉၇၄ တြင္ ဆိုက္ပရပ္ကို ဂရိတို႕သိမ္းယူမည့္အေရးမွကာကြယ္ေပးရန္ တူရကီစစ္တပ္ၾကားဝင္ခဲ့ၿပီး “ေျမာက္ပိုင္းဆိုက္ပရပ္ တူရကီသမၼနိုင္ငံ” ကို တူရကီအေစာင့္ေရွာက္ခံနိုင္ငံအျဖစ္ မိမိဘာသာသတ္မွတ္ခဲ့သည္။ ကာဒစ္အလုပ္သမားပါတီ (Kurdistan Worker’s Party – PKK) ေခၚ ကာဒစ္လူထုညီလာခံပါတီ (People’s Congress of Kurdistan or Kingra-Gel –KGK) က ၁၉၈၄ တြင္ သူပုန္ထခဲ့ရာ တူရကီစစ္တပ္ႏွင့္တိုက္ခိုက္မႈတြင္ လူေပါင္း ၃၀ ၀၀၀ ေက်ာ္ ေသဆံုးခဲ့သည္။ ၁၉၉၉ တြင္ သူပုန္ေခါင္းေဆာင္ကိုဖမ္းဆီးမိခဲ့ရာ ေနာက္လိုက္အမ်ားအျပား အီရတ္နိုင္ငံေျမာက္ ပိုင္းသို႕ထြက္ေျပးဝင္ေရာက္ခဲ့ၾကသည္။ ၂၀၀၄ တြင္KGKကအပစ္အခတ္ရပ္စဲေရး သေဘာတူညီမႈကို ရပ္စဲေၾကာင္း ေၾကျငာခဲ့ရာ အစိုးရကအျပင္းအထန္တိုက္ခိုက္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၅ တြင္ ကုလသမဂၢသို႕ဝင္ေရာက္ခဲ့ၿပီး ၁၉၅၂ တြင္ ေနတိုးအဖဲြ႕ဝင္ႏိုင္ငံျဖစ္လာခဲ့သည္။ ၂၀၀၉-၁၀ တြင္ ကုလသမဂၢ လံုၿခံဳေရးေကာင္စီတြင္ယာယီအဖဲြ႕ဝင္နိုင္ငံအ ျဖစ္တာဝန္ယူလ်က္ရွိသည္။ ၁၉၆၄ တြင္ ဥေရာပ အဖဲြ႕ဝင္နိုင္ငံျဖစ္လာခဲ့သည္။ လြန္ခဲ့ေသာဆယ္စုႏွစ္မ်ား အတြင္း ဒီမိုကေရစီ ႏွင့္စီးပြားေရး ေတာင့္တင္းခိုင္မာမႈအတြက္ ျပဳျပင္ေျပာင္းလဲမႈမ်ားစြာေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ ၂၀၀၅ ခုႏွစ္အတြင္းက ဥေရာပသမဂၢသို႕ဝင္ေရာက္နို္င္ေရးအတြက္ ေဆြးေႏြးညိွႏႈိင္းမႈမ်ား ျပဳလုပ္ခဲ့သည္။
ပထဝီအေနအထား။ ။
တည္ေနရာ။ ဥေရာပတိုက္ အေရွ႕ေတာင္ဘက္ ႏွင့္ အာရွတိုက္အေနာက္ေတာင္ဘက္။ ပင္လယ္နက္ႏွင့္ထိစပ္။
ဘူလ္ေဂးရီးယားႏွင့္ ေဂ်ာ္ဂ်ီယာ နိုင္ငံတို႕ၾကား။ အီဂ်ီယန္ပင္လယ္၊ ေျမထဲပင္လယ္တို႕ႏွင့္ထိစပ္။
ဂရိ ႏွင့္ ဆီးရီးယားနိုင္ငံမ်ားၾကား
ေျမပံုအၫႊန္း။ အေရွ႕အလယ္ပိုင္း
ဧရိယာ။ ကုန္းေျမ = ၇၆ ၆၃၂ sq km
ေရ = ၁၃ ၉၃၀ sq km
စုစုေပါင္း = ၇၈၃ ၅၆၂ sq km
ထိစပ္နယ္ေျမ။ အာေမးနီးယား ၂၆၈ km။ အဇာဘိုင္ဂ်န္ ၉ km။ ဘူလ္ေဂရီးယား ၂၄၀ km။ ေဂ်ာ္ဂ်ီးယား ၂၅၂ km။
ဂရိ ၂၀၆ km။ အီရန္ ၄၉၉ km။ ဆီးရီးယား ၈၂၂ km။
ကမ္းရိုးတန္း။ ၇ ၂၀၀ km
ရာသီဥတု။ အပူအေအးမွ်တ။ ပူ၍ေျခာက္ေသြ႕ေသာ ေႏြရာသီ။ မွ်တစိုစြတ္ေသာ ေဆာင္းရာသီ။ အတြင္းပိုင္းတြင္
ရာသီဥတုအနည္းပို၍ ဆိုးဝါး။
ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္။ အလယ္ပိုင္း အင္နာတိုလီယာ ကုန္းျမင့္လြင္ျပင္။ က်ဥ္းေျမာင္းေသာ ကမ္းရုိးတန္းေျမျပန္႕။
ေတာင္တန္းေပါမ်ား
မ်က္ႏွာျပင္အျမင့္ျခားနားခ်က္။
အနိမ့္ဆံုးအပိုင္း။ ေျမထဲပင္လယ္ ၀ m
အျမင့္ဆံုးအပိုင္း။ အာရာရတ္ ေတာင္ထြတ္ ၅၁၆၆ m
သဘာဝအရင္းအျမစ္။ ေက်ာက္မီးေသြး။ သံရိုင္း။ ေၾကးနီ။ ခရိုမီယံ။ ခေနာက္စိမ္း။ မာက်ဴရီ။ ေရႊ။ ဘာရိုက္။
ေဘာ္ရိတ္အက္ဆစ္။ ဆယ္လက္တိုက္(စထရြန္တီယမ္)။ အီမာရီ။ ေမ်ာေက်ာက္။ ထံုး
ေက်ာက္။ မက္ဂနီဆိုဒ္။ စက်င္ေက်ာက္။ ပ ါလိုက္။ ပ်ဴမိုက္။ ကန္႕။ ရႊံ႕ေစး။ စိုက္ပ်ဳိးေျမ။
ေရအားလွ်ပ္စစ္
လူ႕အရင္းအျမစ္။ ။
လူဦးေရ။ ၇၆ ၈၀၅ ၅၂၄ ဦးေရ
လူဦးေရမ်ားျပားမႈကမာၻ႕အဆင့္ = ၁၇
လူဦးေရတိုးႏႈန္း။ ၁.၃၁၂ % (၂၀၀၉)
ေမြးဖြားနႈန္း။ ၁၈.၆၆/၁၀၀၀ ဦးေရ (၂၀၀၉)
ေသဆံုးနႈန္း။ ၆.၁/၁၀၀၀ ဦးေရ(၂၀၀၉)
ပ်မ္းမွ်အသက္။ က်ား = ၇၀.၁၂ ႏွစ္
မ = ၇၃.၈၉ ႏွစ္
စုစုေပါင္း = ၇၁.၉၆ ႏွစ္ (၂၀၀၉)
လူမ်ဳိး။ တာ့ခ္
တိုင္းရင္းသားလူမ်ဳိး။ တာကစ္ ၇၀-၇၅%။ ကာဒစ္ ၁၈ %။ အျခား ၇-၁၂ %
ကိုးကြယ္မႈ။ မြတ္စလင္ ၉၉.၈% (ဆြန္နီအမ်ားစု)။ အျခား ၀.၂ % (ခရစ္ယာန္ ႏွင့္ ဂ်ဴးအမ်ားစု)
ဘာသာစကား။ တာကစ္ (ရုံးသံုး)။ ကာဒစ္။ အျခား လူမ်ဳိးစုဘာသာစကားမ်ား
ၿမိဳ႕ေတာ္။ အင္ကာရာ (Ankara)
ယေန႕တူရကီႏိုင္ငံေတာ္ကို ေအာ္တိုမန္အင္ပါယာၿပိဳကြဲၿပီးေနာက္ အင္နာတိုလီယန္လူမ်ဳိးအႂကြင္းအက်န္ တို႕၏အမ်ဳိးသားေခါင္းေဆာင္ မူစတာဖါ ကီမယ္ (Mustafa Kemal) ကတည္ေထာင္ခဲ့သည္။ ေနာက္ပုိင္းတြင္ သူ႕ကို “တာ့ခ္ တို႕၏ဖခင္”ဟုအဓိပၸါယ္ရ ေသာ အတာတာ့ခ္(Ataturk) ဟူေသာဘဲြ႕ျဖင့္ဂုဏ္ျပဳခဲ့သည။ ၎၏ အာဏာရွင္စံနစ္ျဖင့္ အုပ္ခ်ဳပ္မႈေအာက္တြင္ လူမႈေရး၊ တရားေရး၊ ႏိုင္ငံေရးျပဳျပင္ေျပာင္းလဲမႈမ်ားက်ယ္က်ယ္ျပန္႕ ျပန္႕ေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ တစ္ပါတီ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးၿပီးေနာက္ ၁၉၅၀ တြင္ ပါတီစံုအေထြေထြေရြးေကာက္ပြဲက်င္းပခဲ့ သည္။ အတုိက္အခံ ဒီမိုကရက္တစ္ပါတီကအနိုင္ရရွိခဲ့ၿပီး ၿငိမ္းခ်မ္းစြာအာဏာလႊဲေျပာင္းေပးခဲ့သည္။ ထိုအခ်ိန္မွစ၍ နိုင္ငံေရး ပါတီမ်ားအမ်ားအျပားေပၚေပါက္လာခဲ့သည္။ သို႕ေသာ္ ၁၉၆၀၊ ၁၉၇၁၊ ၁၉၈၀ ခုႏွစ္ မ်ားတြင္ စစ္တပ္မွ ၾကားျဖတ္အာဏာသိမ္းယူမႈမ်ားေပၚေပါက္ခဲ့သည္။ အာဏာသိမ္းယူသည့္အႀကိမ္တိုင္း ေနာက္ဆံုးတြင္ အရပ္သား အစုိးရထံအာဏာျပန္လည္အပ္ႏွင္းခဲ့သည္သာျဖစ္၏။ ၁၉၉၇ တြင္ အစၥလာမၼစ္ဝါဒီအစိုးရကို ျဖဳတ္ခ်ရန္စစ္တပ္က ကူညီခဲ့ရသည္။ ယင္းအာဏာသိမ္းမႈကို ေခတ္သစ္လြန္အာဏာသိမ္းမႈ ဟူ၍အမည္ေပးခဲ့သည္။ ၁၉၇၄ တြင္ ဆိုက္ပရပ္ကို ဂရိတို႕သိမ္းယူမည့္အေရးမွကာကြယ္ေပးရန္ တူရကီစစ္တပ္ၾကားဝင္ခဲ့ၿပီး “ေျမာက္ပိုင္းဆိုက္ပရပ္ တူရကီသမၼနိုင္ငံ” ကို တူရကီအေစာင့္ေရွာက္ခံနိုင္ငံအျဖစ္ မိမိဘာသာသတ္မွတ္ခဲ့သည္။ ကာဒစ္အလုပ္သမားပါတီ (Kurdistan Worker’s Party – PKK) ေခၚ ကာဒစ္လူထုညီလာခံပါတီ (People’s Congress of Kurdistan or Kingra-Gel –KGK) က ၁၉၈၄ တြင္ သူပုန္ထခဲ့ရာ တူရကီစစ္တပ္ႏွင့္တိုက္ခိုက္မႈတြင္ လူေပါင္း ၃၀ ၀၀၀ ေက်ာ္ ေသဆံုးခဲ့သည္။ ၁၉၉၉ တြင္ သူပုန္ေခါင္းေဆာင္ကိုဖမ္းဆီးမိခဲ့ရာ ေနာက္လိုက္အမ်ားအျပား အီရတ္နိုင္ငံေျမာက္ ပိုင္းသို႕ထြက္ေျပးဝင္ေရာက္ခဲ့ၾကသည္။ ၂၀၀၄ တြင္KGKကအပစ္အခတ္ရပ္စဲေရး သေဘာတူညီမႈကို ရပ္စဲေၾကာင္း ေၾကျငာခဲ့ရာ အစိုးရကအျပင္းအထန္တိုက္ခိုက္ခဲ့သည္။ ၁၉၄၅ တြင္ ကုလသမဂၢသို႕ဝင္ေရာက္ခဲ့ၿပီး ၁၉၅၂ တြင္ ေနတိုးအဖဲြ႕ဝင္ႏိုင္ငံျဖစ္လာခဲ့သည္။ ၂၀၀၉-၁၀ တြင္ ကုလသမဂၢ လံုၿခံဳေရးေကာင္စီတြင္ယာယီအဖဲြ႕ဝင္နိုင္ငံအ ျဖစ္တာဝန္ယူလ်က္ရွိသည္။ ၁၉၆၄ တြင္ ဥေရာပ အဖဲြ႕ဝင္နိုင္ငံျဖစ္လာခဲ့သည္။ လြန္ခဲ့ေသာဆယ္စုႏွစ္မ်ား အတြင္း ဒီမိုကေရစီ ႏွင့္စီးပြားေရး ေတာင့္တင္းခိုင္မာမႈအတြက္ ျပဳျပင္ေျပာင္းလဲမႈမ်ားစြာေဆာင္ရြက္ခဲ့သည္။ ၂၀၀၅ ခုႏွစ္အတြင္းက ဥေရာပသမဂၢသို႕ဝင္ေရာက္နို္င္ေရးအတြက္ ေဆြးေႏြးညိွႏႈိင္းမႈမ်ား ျပဳလုပ္ခဲ့သည္။
ပထဝီအေနအထား။ ။
တည္ေနရာ။ ဥေရာပတိုက္ အေရွ႕ေတာင္ဘက္ ႏွင့္ အာရွတိုက္အေနာက္ေတာင္ဘက္။ ပင္လယ္နက္ႏွင့္ထိစပ္။
ဘူလ္ေဂးရီးယားႏွင့္ ေဂ်ာ္ဂ်ီယာ နိုင္ငံတို႕ၾကား။ အီဂ်ီယန္ပင္လယ္၊ ေျမထဲပင္လယ္တို႕ႏွင့္ထိစပ္။
ဂရိ ႏွင့္ ဆီးရီးယားနိုင္ငံမ်ားၾကား
ေျမပံုအၫႊန္း။ အေရွ႕အလယ္ပိုင္း
ဧရိယာ။ ကုန္းေျမ = ၇၆ ၆၃၂ sq km
ေရ = ၁၃ ၉၃၀ sq km
စုစုေပါင္း = ၇၈၃ ၅၆၂ sq km
ထိစပ္နယ္ေျမ။ အာေမးနီးယား ၂၆၈ km။ အဇာဘိုင္ဂ်န္ ၉ km။ ဘူလ္ေဂရီးယား ၂၄၀ km။ ေဂ်ာ္ဂ်ီးယား ၂၅၂ km။
ဂရိ ၂၀၆ km။ အီရန္ ၄၉၉ km။ ဆီးရီးယား ၈၂၂ km။
ကမ္းရိုးတန္း။ ၇ ၂၀၀ km
ရာသီဥတု။ အပူအေအးမွ်တ။ ပူ၍ေျခာက္ေသြ႕ေသာ ေႏြရာသီ။ မွ်တစိုစြတ္ေသာ ေဆာင္းရာသီ။ အတြင္းပိုင္းတြင္
ရာသီဥတုအနည္းပို၍ ဆိုးဝါး။
ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္။ အလယ္ပိုင္း အင္နာတိုလီယာ ကုန္းျမင့္လြင္ျပင္။ က်ဥ္းေျမာင္းေသာ ကမ္းရုိးတန္းေျမျပန္႕။
ေတာင္တန္းေပါမ်ား
မ်က္ႏွာျပင္အျမင့္ျခားနားခ်က္။
အနိမ့္ဆံုးအပိုင္း။ ေျမထဲပင္လယ္ ၀ m
အျမင့္ဆံုးအပိုင္း။ အာရာရတ္ ေတာင္ထြတ္ ၅၁၆၆ m
သဘာဝအရင္းအျမစ္။ ေက်ာက္မီးေသြး။ သံရိုင္း။ ေၾကးနီ။ ခရိုမီယံ။ ခေနာက္စိမ္း။ မာက်ဴရီ။ ေရႊ။ ဘာရိုက္။
ေဘာ္ရိတ္အက္ဆစ္။ ဆယ္လက္တိုက္(စထရြန္တီယမ္)။ အီမာရီ။ ေမ်ာေက်ာက္။ ထံုး
ေက်ာက္။ မက္ဂနီဆိုဒ္။ စက်င္ေက်ာက္။ ပ ါလိုက္။ ပ်ဴမိုက္။ ကန္႕။ ရႊံ႕ေစး။ စိုက္ပ်ဳိးေျမ။
ေရအားလွ်ပ္စစ္
လူ႕အရင္းအျမစ္။ ။
လူဦးေရ။ ၇၆ ၈၀၅ ၅၂၄ ဦးေရ
လူဦးေရမ်ားျပားမႈကမာၻ႕အဆင့္ = ၁၇
လူဦးေရတိုးႏႈန္း။ ၁.၃၁၂ % (၂၀၀၉)
ေမြးဖြားနႈန္း။ ၁၈.၆၆/၁၀၀၀ ဦးေရ (၂၀၀၉)
ေသဆံုးနႈန္း။ ၆.၁/၁၀၀၀ ဦးေရ(၂၀၀၉)
ပ်မ္းမွ်အသက္။ က်ား = ၇၀.၁၂ ႏွစ္
မ = ၇၃.၈၉ ႏွစ္
စုစုေပါင္း = ၇၁.၉၆ ႏွစ္ (၂၀၀၉)
လူမ်ဳိး။ တာ့ခ္
တိုင္းရင္းသားလူမ်ဳိး။ တာကစ္ ၇၀-၇၅%။ ကာဒစ္ ၁၈ %။ အျခား ၇-၁၂ %
ကိုးကြယ္မႈ။ မြတ္စလင္ ၉၉.၈% (ဆြန္နီအမ်ားစု)။ အျခား ၀.၂ % (ခရစ္ယာန္ ႏွင့္ ဂ်ဴးအမ်ားစု)
ဘာသာစကား။ တာကစ္ (ရုံးသံုး)။ ကာဒစ္။ အျခား လူမ်ဳိးစုဘာသာစကားမ်ား
ၿမိဳ႕ေတာ္။ အင္ကာရာ (Ankara)
0 comments:
Post a Comment